واژهنامهٔ هوانوردی
هوانوردی فارسی بیشتر واژههایش را وام گرفته و بعد آوانویسی کرده، و نتیجهاش این است که «اسکواک» نه در فرهنگ فارسی هست و نه املای انگلیسیاش روی صفحه. اینجا هر واژه هر دو را دارد، و هیچ تعریفی فرض نمیکند که قبلیاش را خواندهاید.
۵۰ واژه
ردیابی و داده
- ایدیاس-بیADS-B
- فناوریای که هواپیما با آن، بیآنکه کسی چیزی از او بپرسد، موقعیت و ارتفاع و سرعت خود را چند بار در ثانیه پخش میکند. تقریباً همهٔ دادههای این سایت از همین پیامها میآید.
- ترنسپاندرTransponder
- دستگاهی روی هواپیما که به پرسش رادار زمینی پاسخ میدهد و شناسه و ارتفاع را میفرستد. هواپیمای بدون ترنسپاندر فعال روی این نقشه دیده نمیشود.
- مود اسMode S
- نسل تازهتر ترنسپاندر که به هر هواپیما یک نشانی یکتای ۲۴ بیتی میدهد؛ همان کدی که با آن دو هواپیما با کالساین یکسان از هم تشخیص داده میشوند.
- کد هگزHex / ICAO 24-bit
- نشانی یکتای هواپیما، بهصورت شش نویسهٔ شانزدهشانزدهی مثل 4B1805. به هواپیما تعلق دارد نه به پرواز، و با ثبت هواپیما یکبهیک متناظر است.
- کالساینCallsign
- نامی که خلبان با آن با کنترل ترافیک حرف میزند و هواپیما پخش میکند، مثل IRA۷۲۱. معمولاً کد سهحرفی ایکائویی شرکت بهاضافهٔ شماره است.
- اسکواکSquawk
- کد چهاررقمی که کنترل ترافیک به هواپیما میدهد تا روی صفحهٔ رادار پیدایش کند. سه کد معنای جهانی دارند: ۷۵۰۰ ربایش، ۷۶۰۰ قطع رادیو، ۷۷۰۰ وضعیت اضطراری.
- مالتیلترشنMLAT
- روشی برای یافتن موقعیت هواپیمایی که ADS-B ندارد، از روی اختلاف زمان رسیدن پیامش به چند گیرندهٔ زمینی. دقتش کمتر است و به چگالی گیرندهها بستگی دارد.
- پوششCoverage
- بخشی از آسمان که دستکم یک گیرندهٔ زمینی میشنودش. بیرون از پوشش هیچ دادهای نیست؛ به همین دلیل هواپیماها وسط اقیانوس ناپدید میشوند.
- تخمین مسیرDead reckoning
- حدس زدن موقعیت لحظهای هواپیما از روی آخرین موقعیت و سرعت و مسیرش، تا حرکت روی نقشه نرم بماند. هر پیام تازه، این حدس را با واقعیت جایگزین میکند.
پرواز و ناوبری
- سطح پروازFlight Level (FL)
- ارتفاع بر حسب صدها فوت نسبت به فشار استاندارد، بالای یک ارتفاع مشخص. FL350 یعنی حدود ۳۵٬۰۰۰ فوت. بالای آن ارتفاع، همهٔ هواپیماها ارتفاعسنجشان را روی یک فشار میگذارند تا فاصلهشان از هم قطعی باشد.
- ارتفاع فشارسنجیBarometric altitude
- ارتفاعی که ارتفاعسنج هواپیما از روی فشار هوا میخواند. عددی است که در این سایت میبینید، و ارتفاع از سطح زمینِ زیر پا نیست.
- سرعت زمینیGround speed
- سرعت هواپیما نسبت به زمین. با باد پشت بیشتر و با باد رو کمتر از سرعت هوایی است؛ همان چیزی است که تعیین میکند کی میرسد.
- سرعت هواییAirspeed
- سرعت هواپیما نسبت به هوایی که در آن حرکت میکند. چیزی است که برای پرواز اهمیت دارد، و هواپیما آن را پخش نمیکند.
- ناتKnot (kt)
- یک مایل دریایی در ساعت، برابر ۱٫۸۵۲ کیلومتر بر ساعت. واحد استاندارد سرعت در هوانوردی و دریانوردی.
- مایل دریاییNautical mile (NM)
- ۱۸۵۲ متر؛ یک دقیقهٔ قوسی از نصفالنهار زمین. واحد فاصله در هوانوردی.
- نرخ صعودVertical speed
- چند فوت در دقیقه بالا میرود یا پایین میآید. صعود پس از برخاستن معمولاً ۱٬۵۰۰ تا ۲٬۵۰۰ فوت بر دقیقه است.
- مسیرTrack
- جهتی که هواپیما واقعاً روی زمین طی میکند، بر حسب درجه از شمال. چیزی است که نماد روی نقشه به سمتش چرخیده.
- هدینگHeading
- جهتی که دماغهٔ هواپیما به آن نگاه میکند. در باد جانبی با مسیر یکی نیست: هواپیما کمی کج پرواز میکند تا از خط منحرف نشود.
- دایرهٔ عظیمهGreat circle
- کوتاهترین راه بین دو نقطه روی کره. روی نقشهٔ تخت بهصورت کمان دیده میشود، و به همین دلیل پرواز تهران به نیویورک از بالای اروپای شمالی میگذرد.
- کنترل ترافیک هواییATC
- کنترلرهایی که از زمین به هواپیماها ارتفاع و مسیر و نوبت فرود میدهند تا از هم فاصله داشته باشند.
- انتظارHolding
- چرخیدن روی یک الگوی بیضیشکل در آسمان تا نوبت فرود برسد. روی نقشه بهصورت حلقههای تکراری دیده میشود.
- دور زدن فرودGo-around
- قطع کردن فرود در آخرین لحظهها و بالا رفتن دوباره برای تلاش مجدد. کار عادی و ایمنی است، نه حادثه.
- تغییر مقصدDiversion
- نشستن در فرودگاهی غیر از مقصد برنامهریزیشده، معمولاً بهخاطر هوا، ترافیک یا وضعیت پزشکی.
- برنامهٔ پروازFlight plan
- سندی که پیش از پرواز به کنترل ترافیک داده میشود و مسیر، ارتفاع و زمان را مشخص میکند. جزو پیام ADS-B نیست، و به همین دلیل بعضی پروازها اینجا مبدأ و مقصد ندارند.
هواپیما
- ثبت هواپیماRegistration
- پلاک هواپیما، مثل EP-IBA. دو نویسهٔ اول کشور را نشان میدهد — EP ایران، D آلمان، N آمریکا — و در طول عمر هواپیما تقریباً ثابت میماند.
- پهنپیکرWide-body
- هواپیمایی با دو راهروی داخل کابین، مثل بوئینگ ۷۷۷ یا ایرباس A۳۳۰. برای مسیرهای دور و بار زیاد.
- باریکپیکرNarrow-body
- هواپیمایی با یک راهرو، مثل A۳۲۰ یا بوئینگ ۷۳۷. بیشترین سهم پروازهای جهان با همینهاست.
- توربوپراپTurboprop
- هواپیمایی با ملخی که موتور توربینی میچرخاندش. کندتر و کمارتفاعتر از جت، و برای مسیرهای کوتاه بهصرفهتر.
- کد نوع هواپیماICAO type code
- کد کوتاه مدل هواپیما، مثل A320 یا B77W. آسمانجو برای هر کد یک صفحه دارد که همهٔ نمونههای دیدهشدهٔ آن مدل را نشان میدهد.
- بهرهبردارOperator
- شرکتی که هواپیما را پرواز میدهد؛ همیشه همان مالک نیست. هواپیمای اجارهای با خدمه، با نشان یک شرکت پرواز میکند و به شرکت دیگری تعلق دارد.
- پرواز انتقالیFerry flight
- جابهجا کردن هواپیمای خالی، مثلاً برای تعمیر یا تحویل. مسافر ندارد و شمارهٔ پرواز تجاری هم معمولاً ندارد.
- هوانوردی عمومیGeneral aviation
- هر پروازی که خط هوایی تجاری یا نظامی نیست: آموزشی، شخصی، تاکسی هوایی. بخش بزرگی از این هواپیماها ADS-B ندارند.
فرودگاه
- کد یاتاIATA code
- کد سهحرفی فرودگاه که روی بلیت و برچسب چمدان میبینید، مثل IKA برای امام خمینی و THR برای مهرآباد.
- کد ایکائوICAO code
- کد چهارحرفی فرودگاه که خلبانان و کنترلرها به کار میبرند، مثل OIIE. حرف اول منطقهٔ جغرافیایی را نشان میدهد.
- باندRunway
- نواری که هواپیما روی آن برمیخیزد و مینشیند. شمارهاش جهت مغناطیسیاش تقسیم بر ده است؛ باند ۲۹ یعنی رو به ۲۹۰ درجه.
- تاکسیویTaxiway
- مسیرهایی که هواپیما با موتور خودش روی آنها بین باند و ترمینال حرکت میکند.
- اپرونApron / Ramp
- محوطهٔ توقف هواپیماها کنار ترمینال، جایی که سوختگیری و بارگیری انجام میشود.
- درِ خروجGate
- درِ ترمینال که مسافر از آن سوار میشود. با «جایگاه پارک» هواپیما یکی نیست، هرچند اغلب کنار هماند.
- هابHub
- فرودگاهی که یک شرکت هواپیمایی شبکهاش را حول آن چیده و بیشتر پروازهایش از آنجا اتصال میگیرد.
- زمان چرخشTurnaround
- فاصلهٔ بین نشستن هواپیما و برخاستن دوبارهٔ همان هواپیما در پرواز بعدی. برای پروازهای کوتاه گاهی کمتر از نیم ساعت است.
برنامه و تأخیر
- زمان برنامهایScheduled time
- زمانی که شرکت هواپیمایی اعلام کرده. روی بلیت و تابلوی فرودگاه همین است.
- زمان واقعیActual time
- زمانی که واقعاً اتفاق افتاد. آسمانجو این را از روی مشاهده میگوید: لحظهای که چرخها از زمین کنده شد یا زمین را گرفت.
- زمان تخمینی رسیدنETA
- حدس زمان رسیدن، بر پایهٔ موقعیت و سرعت فعلی. با نزدیک شدن هواپیما دقیقتر میشود.
- بلاک تایمBlock time
- از لحظهٔ جدا شدن هواپیما از درِ خروج تا لحظهٔ توقف کنار درِ مقصد. همان چیزی است که شرکتها «مدت پرواز» مینامند و از زمان هوایی بیشتر است.
- لغو پروازCancellation
- پروازی که در برنامه بوده و انجام نشده. چون هرگز پخشی نداشته، روی نقشه اثری از آن نیست.
هوا
- متارMETAR
- گزارش کوتاه و کدشدهٔ وضع هوای یک فرودگاه که هر نیم تا یک ساعت منتشر میشود: باد، دید، ابر، دما و فشار.
- تافTAF
- پیشبینی هوای فرودگاه برای ساعتهای آینده، به همان زبان کدشدهٔ متار.
- کیواناچQNH
- فشار هوایی که خلبان روی ارتفاعسنج میگذارد تا ارتفاع نسبت به سطح دریا را درست بخواند.
- جریانجوJet stream
- رودخانهای از باد تند در ارتفاع سفر. پرواز شرقسو با آن سریعتر و غربسو کندتر میشود؛ همان چیزی که رفت و برگشت یک مسیر را نامتقارن میکند.
- تلاطمTurbulence
- بههمخوردگی هوا که هواپیما را تکان میدهد. معمولاً موضوع راحتی است، نه ایمنی.