سطوح کنترل
Flight Control Surfacesاصول پرواز
سطوح کنترل، صفحات متحرک روی بال و دماند که با تغییر شکل بال، هواپیما را حول سه محورش میچرخانند: ایلرون برای غلت، فرمان افقی دم برای فراز و فرود دماغه، و سکان برای یاو. هر سه با انحراف جریان هوا کار میکنند، نه با نیرویی مستقیم از موتور.
ایلرون، غلت روی محور طولی
ایلرونها لبهٔ عقب دو نوک بالاند و همیشه برعکس هم حرکت میکنند: وقتی یکی پایین میرود آن بال برآی بیشتری تولید میکند و بالا میرود، و بال دیگر با ایلرون بالارفته، برآی کمتری تولید میکند و پایین میرود. این تفاوت برآ بین دو بال، هواپیما را به غلت وامیدارد.
چون ایلرون پایینآمده پسای بیشتری هم تولید میکند، بالی که بالا میرود همزمان کمی به عقب کشیده میشود؛ همین یاو معکوس است که پدال سکان باید در بسیاری چرخشها آن را جبران کند، نکتهای که در مقالهٔ سه محور و پایداری بیشتر باز شده است.
فرمان افقی دم، فراز و فرود دماغه
فرمان افقی دم، معمولاً روی خودِ دم افقی نصب است و با بالا و پایین رفتن، نیروی رو به بالا یا پایین دم را تغییر میدهد. کشیدن فرمان به عقب، فرمان دم را بالا میبرد، نیروی رو به پایین دم را زیاد میکند، و دماغهٔ هواپیما را بالا میآورد؛ همین حرکت است که زاویهٔ حمله بال را افزایش میدهد.
در بسیاری هواپیمای مسافربری، بهجای فرمان کوچک روی دم افقی، کل دم افقی کمی چرخش میکند تا نیروی لازم را بسازد؛ این طراحی به فرمان اجازه میدهد در سرعتهای زیاد هم مؤثر بماند، جایی که یک فرمان کوچک بهتنهایی دیگر نیروی کافی تولید نمیکند.
سکان، یاو روی محور عمودی
سکان لبهٔ عقب دم عمودی است و با چرخیدنش، دماغهٔ هواپیما را به چپ یا راست میچرخاند، بدون آنکه لزوماً مسیر پرواز را عوض کند. کاربرد اصلیاش در پرواز معمولی، جبران یاو معکوس و نگهداشتن هواپیما «هماهنگ» (بدون لغزش جانبی) در چرخشهاست؛ در فرود با باد جانبی هم برای نگهداشتن دماغه همراستا با باند به کار میرود.
در هواپیمای چندموتوره، سکان نقش حیاتی دیگری هم دارد: اگر یک موتور از کار بیفتد، رانش نامتقارن باقیمانده هواپیما را به سمت موتور خاموش میچرخاند و سکان تنها ابزار جبران این چرخش است.