واماندگی
Stallاصول پرواز
واماندگی یعنی جریان هوا از سطح بال جدا میشود و برآ ناگهان میریزد، چون زاویهٔ حمله از حد بحرانی بال گذشته است. در هر سرعت و در هر ارتفاعی ممکن است رخ دهد، و راه خروج از آن همیشه یکی است: کمکردن زاویهٔ حمله، نه فقط زیادکردن قدرت موتور.
چه اتفاقی زیر بال میافتد
در زاویهٔ حمله کم، هوا بهآرامی روی سطح بالای بال جاری میشود. با بزرگتر شدن زاویه، این جریان کمکم از انتهای بال شروع به جدا شدن میکند و گردابهای آشفته پشت سرش میماند؛ بال هنوز برآ تولید میکند اما کمتر از حالت ایدهآل. در زاویهٔ حمله بحرانی، جدایی بهناگهان تا نزدیک لبهٔ جلو پیش میرود و برآ سقوط میکند.
این سقوط ناگهانی است، نه تدریجی؛ به همین دلیل واماندگی میتواند غافلگیرکننده باشد اگر خلبان نشانههای پیش از آن را نادیده بگیرد: لرزش بدنه از عبور هوای آشفته روی دم (بافِت)، کاهش اثر فرمان و صدای هشدار ویژهٔ واماندگی که در کابین بیشتر هواپیماها نصب شده.
چرا با سرعت اشتباه گرفته میشود
در پرواز افقی معمولی، سرعت کم به زاویهٔ حمله بزرگ نیاز دارد تا همان برآی لازم تولید شود، پس واماندگی معمولاً در سرعت پایین دیده میشود و این تجربه، باور غلط «واماندگی یعنی سرعت کم» را میسازد. اما در چرخش تند یا در کشیدن ناگهانی فرمان با سرعت زیاد هم زاویهٔ حمله میتواند بهسرعت از حد بحرانی بگذرد؛ به این واماندگی، واماندگی شتابی میگویند و در سرعتی بهمراتب بالاتر از سرعت واماندگی معمول رخ میدهد.
وزن هواپیما هم سرعت واماندگی را تغییر میدهد: هواپیمای سنگینتر برای همان زاویهٔ حمله به سرعت بیشتری نیاز دارد، پس سرعت واماندگیاش بالاتر میرود. به همین دلیل روی سرعت واماندگیِ ثابت برای یک تایپ هواپیما نمیتوان حساب باز کرد؛ همیشه به وزن لحظهای وابسته است.
خروج از واماندگی
تنها راه بازگرداندن جریان هوا به سطح بال، کمکردن زاویهٔ حمله است، یعنی هلدادن فرمان به جلو؛ افزایش قدرت موتور بهتنهایی واماندگی را برطرف نمیکند، هرچند در بیشتر رویههای امروزی همراه با کاهش زاویهٔ حمله انجام میشود تا ارتفاع کمتری از دست برود. آموزش واماندگی در دورهٔ خلبانی دقیقاً برای جا انداختن همین واکنش طراحی شده: غریزهٔ اول بسیاری تازهکار، کشیدن بیشتر فرمان است که واماندگی را عمیقتر میکند.
اگر واماندگی با کمی غلت یا یاو همراه شود و اصلاح نشود، میتواند به اسپین بینجامد، حالتی که یک بال عمیقتر از دیگری وامانده و هواپیما در حال چرخش نزول میکند؛ تفاوت این دو و رویهٔ خروج از اسپین در مقالهٔ اسپین و واماندگی چرخشی آمده است.